1.TEMEL ÖGELER
A.YÜKLEM
Cümlede ilk bulmamız gereken yüklemdir. Yüklemin herhangi bir sorusu yok ancak anlamak için birkaç püf noktası var:

Yüklem cümlede oluş, iş ve hareket bildiren sözcük ya da sözcük grubudur.
Diğer ögeleri bulabilmek için tüm sorular yükleme sorulur.
Fiiller, kip ve kişi eki alarak yüklem olabilir.

Uyarı: Yüklem dahil tüm ögeler bir sözcükten oluşabileceği gibi birden çok sözcükten de meydana gelebilir. Çünkü ikilemeler, tamlamalar, deyimler, yan cümlecikler ve birleşik fiiller bölünemez.

Uyarı: İsim soylu sözcükler de yüklem olabilir. İsim soylu sözcükler yüklem olabilmek için ‘Ek fiil’ eklerinden birini alması gerekir. Bu ekler ‘-idi, -imiş, -ise, -dir.’

Cümlenin ögeleri bulunurken ‘yüklem- özne- nesne’ sırası bozulmamalıdır.  Buna ‘YÖNTem’ kuralı da denir. Ardından tümleçler bulunmalıdır, tümleçler için herhangi bir sıra yoktur. 

B.ÖZNE
Bir cümlede bildirilen işi yapan, yüklemin bildirdiği durumu üzerine alan kişi veya varlıktır.
Yüklemden hemen sonra özne bulunur.
Özneyi bulabilmek için yükleme “Kim?” ve “Ne?” soruları sorulur. Ancak bu soruları “-en kim?”, “-en ne?”; “olan kim?”, “olan ne?”   Verilen örnekteki gibi sormak daha doğru sonuca ulaştırır. Böylelikle olası bir özne/nesne karışıklığının önüne geçilmiş olur.

Örnekler:
Ağaçlar yavaş yavaş yapraklarını döküyordu. -> yapraklarını döken ne?
Damla, çalışkan ve disiplinli bir insandır.-> çalışkan olan kim?
Dalgalar sahile hızla çarpıyordu. -> çarpan ne?
Kasiyer yeni gelen malları raflara diziyordu. -> dizen kim?

Özne; gerçek, sözde ve örtülü özne olmak üzere üçe ayrılır.

• Gerçek Özne: Bir cümlede bizzat işi yapandır.

UYARI: Gizli özne de gerçek öznedir.

Örnek:
Çocuklar bahçede oynuyordu.-> oynayan kim? (Gerçek özne)
Kitaplar en iyi dostlardır.-> dost olan kim?  (Gerçek özne)
Pencereden aşağı sarkanlar yoldan geçenlere bakıyordu.-> bakan kim?

Gizli Özne: Cümlede özne sözcük biçiminde bulunmaz. Bu cümlelerde özneyi yüklemdeki şahıs eklerinden bulabiliriz.
Örnek:
Sivas’ı çok özledim. -> gizli özne (ben)
Bu yemekleri nasıl hazırladın? -> gizli özne (sen)

Sözde Özne: Gerçek özne olmayıp öznenin sorularına cevap veren, özne gibi görünen sözcük veya sözcük gruplarına sözde özne denir. Sözde öznede ‘işin başkası tarafından yapılması’ anlamı vardır.

Uyarı: Sözde öznede işi kimin yaptığı belli değildir. Sözde özne bulunan cümlelerin yükleminde mutlaka ‘l' ve ‘n’ harfleri bulunur.

Örnek:
Hırsızlar dün gece kıskıvrak yakalandı. -> yakalama işini yapan kim?
Okuldaki olayın detaylarını öğrenmek için güvenlik kameraları incelendi. -> inceleyen kim?
Sokaklar pırıl pırıl yıkandı. -> yıkama işini yapan kim?

YARDIMCI ÖGELER
A.NESNE
Cümlede öznenin yaptığı, yüklemin bildirdiği işten etkilenen sözcüklerdir.
Nesneyi bulabilmek için yükleme ‘Ne, neyi, kimi, nereyi?’ sorularını sormalıyız.
1. Belirtili Nesne: Nesne görevindeki sözcükler belirtme hal eki ‘-i’ (u-ü-ı) almışsa belirtili nesne olur.
2. Belirtisiz Nesne: Nesne görevindeki sözcükler belirtme hal eki ‘-i’ (u-ü-ı) almamışsa belirtisiz nesne olur.

Örnek:
Getirdiği yemekleri tek tek pişirdim. -> neyi pişirdim? (Belirtili)
İkra, Konya’ya giden amcasını çok özlüyordu. -> kimi özlüyordu? (Belirtili)
Uyumadan önce bir bardak süt içti.-> ne içti? (Belirtisiz)
Umut arkadaşına büyük bir oyuncak aldı. -> ne aldı? (Belirtisiz)

B.YER TAMLAYICISI (Dolaylı Tümleç)
Yüklemin yönelme, bulunma ya da ayrılma gibi durumunu ve yerini bildirir. Yer tamlayıcısı sözcük ismin ‘-e, -de, -den’ hâl eklerini alır.
Yükleme şu sorular sorulur:
‘Neye, neyde, neyden
Nereye, nerede, nereden
Kime, kimde, kimden?’

Örnek:
Sevimli yavru köpekler bahçede oyun oynuyordu. -> nerede oynuyordu?
Bütün bunları Tuna’dan öğrendim. -> kimden öğrendim?
Bir mağazanın kapısında bu yazıyı gördüm. -> nerede gördüm?

Uyarı: ‘-e, -de, -den’ ekleri yalnızca yer tamlayıcısına gelmez, zarf fiile de gelebilir.  Bu yüzden mutlaka soru sorarak gitmemiz gerekir.

C.ZARF TÜMLECİ
Yüklemi durum, sebep, miktar, yön, koşul, zaman, birliktelik gibi yönlerden tamamlayan sözcüklerdir. Zarf tümlecini bulmak için yükleme şu soruları sorarız:
'Nasıl, niçin, neden, ne zaman, ne kadar, hangi şartla, ne ile, kim ile, ne yöne, ne zamana kadar?’  

Örnek:
Okula geç kaldığı için koşarak gitti. -> nasıl gitti?
Zümre toplantısı cuma günü yapılacak. -> ne zaman?
Geziye gidemediği için üzgündü. -> neden üzgündü?

Uyarı: ‘Nereye?’ sorusuna cevap olan ‘aşağı, yukarı, ileri, geri, içeri, dışarı, öte, beri’ sözcükleri yalın halde ise zarf tümleci olur. Ancak bu sözcükler sonlarına ‘-e, -de, -den’ hal eklerinden birini alırsa (aşağıya, içeriye) yer tamlayıcısı olur.

Ç.CÜMLE DIŞI UNSURLAR
Cümlenin ögeleri bulunurken yükleme sorulan sorulara cevap vermeyen sözcüklerdir. Ara sözler, ünlemler, bağlaçlar, seslenmeler, hitap, onay ve ret bildiren sözcükler cümle dışı unsurdur.

Örnek:
Sevgili arkadaşlar, toplantı bitmiştir.
Hey, buraya gel.
Sezen Aksu, Minik Serçe yeni albüm çıkarıyor.
Doğduğu şehre -Sivas’a- doğru yola çıktı.

Sizin yapmanız için örnek cümleler:
Balıkçı teknelerinin pat patları bana huzur veriyor.
Akşam yemeğe çocukluk arkadaşlarını -Kerim, Can, Eymen’i- davet edecekmiş.
Burada dakikalardır neyi bekliyorsun?
LGS sınavına kendi okulumda gireceğim.
Kırılan bardaklar bir bir toplandı.
En sevdiğim ders, Türkçeydi.
Çanakkale savaşından sonra Koca Seyit’e onbaşılık rütbesi verildi.
Öğretmenden ve eğitimden yoksun bir ulus, henüz ulus olma gücünü kazanmamıştır.